Cando comeza o Bienio Negro, Xohán Xesús deixará en letargo esta agrupación até que os tempos novos fosen chegados, no entanto aparece de aí a pouco nos chanzos máis relevantes da IR (Izquierda Republicana) de Santiago. Antes do 36 funda -e dirixe- o seu último partido político, VIR (Vanguardia de Izquierda Republicana).
Moitísimas serían as cousas que poder dicir deste mestre do nacionalismo galego, mil outras máis da súa curta vida, que lle foi roubada polos fascista a noite do 12 de setembro de 1936, ao pé dos panteóns de Boisaca. Este honorábel mártir da patria, creador do Terzo de Calo, repousa hoxe en Cequeril baixo unha lápida anónima, e só un par de rúas o recordan na súa terra natal e en Compostela, cidade adoptiva pola que tanto traballou dende a cultura e o activismo político.
Sempre defendeu aos máis humildes, loitou polos dereitos dos campesiños, mariñeiros e canteiros, e enarborou a bandeira da defensa da muller, tal e como se reproduce nun artigo de 1922: “(…) para contemplarmos de preto toda a magnitude deste esforzo e deste sacrificio é necesario pasar días e días nestes eidos, fronte a estes agros e a estas veigas onde non é difícil ver mulleres entregadas en corpo e ánima a unhas tarefas propias de cabalerías e cando menos de homes fortes e hercúleos. Mulleres valorosas que ben poden levar o título de heroínas, de gloriosas, de valentes, de excelsas, pois só estes ditados, estas honras deberan rendérselle a quen é o nervio vital, o zume purificador e fortificante que terma ese baluarte, ese altar de holocaustos múltiples que se chama nación”.
Nestas datas xa se forxara nel a súa idea independentista e nacionalista, e así diría sen ningún pudor: “Seremos dende entón rexionalistas, nacionalistas ou arredistas tamén se fai falta; sentímonos con forzas e con vontade para facelo á hora que nos chamen, inda que non o andamos ouveando por aí adiante; pero estamos prontos para cando nos chamen. Enxergaremos moi outo, moi outo a bandeira Azul e Branca”.
No tocante á conxugación do Nacionalismo e o Internacionalismo achegaría nunha das súas páxinas, e baixo o pseudónimo de Meendiño, o que a continuación reproducimos: “En diversas ocasións aconteceunos, ao expresar ante algún socialista as nosas simpatías por este credo, que o ouvidor nos preguntase: ‘entón se vostede é socialista, como fai campaña en prol do nacionalismo galego?’ Para a maioría dos afiliados ao socialismo entre a súa doutrina e a nacionalista hai evidente antinomía que non acertan resolver. Suxestionados polo brillo falso da verba internacional, cren herético todo afán por exaltar a patria de cada un (…). [Porén] con superlativa satisfacción observamos como aumenta o círculo dos que cren, antes que opostas, complementarias as doutrinas socialistas e nacionalistas -nacionalistas en nación que exclúen todo imperialismo do seu programa”.
En razón coa galeguización da vida nas cidades afirmará: “Cidades galegas é cousa moi diferente a cidades que están na Galiza. As cidades galegas han ter unha personalidade galega, han pensar en galego, han progresar en galego e hanse manifestar en galego; e as cidade que están en Galiza até o de agora manifestáronse de forma antigaleguista. En Compostela, Pontevedra, Vigo, Ourense, Lugo, Ferrol e quizais A Coruña tamén, que son cidades que, polo feito de se chamar galegas, non existe un pensamento nin un sentimento galego, o que se di netamente galegos; logo a estas cidades non se lles pode chamar galegas. Unha cidade galega non ha de aspirar a ter unha personalidade madrileñista (…), unha cidade galega nunca debe estar á mercé do patrón estranxeiro porque entón estará condenada a vivir á marxe de todo canto ocorra no resto do mundo e polo tanto terá para ela insuperábel importancia todo o que veña de fóra, mentres o que se poida producir nela mesmo levará o fatídico selo da mesquindade e do inservíbel e invalorábel”.
Evidentemente rexeitaba a hermética idea dunha España uniforme, por iso afirma: “(…) crer nunha España tal cal a estruturaron os Reis Católicos e tal como é hoxe, é crer o absurdo, é querer vivir cinco séculos atrás ou, pola contra, querer pertencer a ese burocratismo excesivo e pernicioso, fatidicamente pernicioso, que asolou a todos os pobos ibéricos (…). Para ser mozo galeguista é necesario pensar en galego, manifestarse en galego e en galego tratar de engrandecer un sentimento que hoxe se impón a todo o que queira ser un amante da súa terra e da súa verdadeira patria, da súa verdadeira nación, que é Galiza”.
Perante isto, sentenza: “Os países que hoxe forman aínda docilmente a triste realidade da España unitaria senten a tiranía como imposta por unha potencia estranxeira cal é o Estado centralista español, que ten pisado e pisa a soberanía dos mesmos (…). Os nacionalistas que avivan o sentimento de independencia nos pobos tiranizados polo Estado centralista español non colgan bandeiras monárquicas nos balcóns das súas casas, non forman nos centros rexionais de dereitas, non preparan leas caciquís nos xulgados, concellos e deputacións provinciais”.
